Een filosofisch prentenboek waarin een eend de dood ontmoet en in gesprek gaat om zo samen met de lezer en kijker de betekenis van de dood en van sterven te verkennen.
Bibliografische gegevens
- Titel: De eend, de dood en de tulp
- Oorspronkelijke titel: Ente, Tod und Tulpe (2007)
- Auteur en illustrator: Wolf Erlbruch
- Eerste Nederlandse vertaling: 2007
- Uitgeverij: Hoogland & Van Klaveren (2017)
Het verhaal
‘Al een tijdje had de eend zo’n gevoel’.
De eend kijkt achterom: daar staat een mannetje met een doodshoofd. Een bruin jasje heeft hij aan met ruitjes, hij draagt zwarte schoenen. Achter zijn rug houdt hij een paarse tulp vast. Hij kijkt vriendelijk. De eend heeft het idee dat dit mannetje hem al een tijdje achtervolgde maar wie is hij toch?
‘Ik ben de dood’, zegt het mannetje. Daar schrikt de eend wel even van. ‘En kom je me nu halen?’. De dood legt uit dat hij altijd in de buurt is, ‘voor het geval dat’…je iets overkomt, een ongeluk, de vos bijvoorbeeld. Niet hij, de dood, maar het leven zorgt daar voor.
De eend en de dood kunnen het samen goed vinden. Eigenlijk is de dood best aardig, vindt de eend. Ze zwemmen in de vijver, klimmen in een boom. Als de dood het koud heeft, verwarmt de eend hem liefdevol met haar veren. De volgende ochtend maken ze grapjes: de eend leeft immers nog! Ze denken samen na over hoe het zou zijn als je dood bent: waar ga je dan naar toe, is er nog wel een vijver dan, word je een engel, ga je naar de hel? De weken gaan voorbij. Ze zitten meestal stilletjes naast elkaar. De eend heeft het koud en vraagt of de dood háár nu wil verwarmen. En dan blijkt er iets te zijn veranderd: de eend ademt niet meer. De dood draagt de eend naar de grote rivier en laat haar langzaam in het water zakken. Hij geeft een zacht zetje en kijkt toe hoe ze wegdrijft. Hij moet even slikken: ‘Maar zo was het leven’.
En dan gaat de dood weer verder, de dieren uit het bos, een vos zit een haas achterna, vergezellen hem want immers: de dood hoort bij het leven.
Hoe de dood wordt gepresenteerd
De dood verschijnt in dit prentenboek als een personage. Zij wordt niet voorgesteld als een gebeurtenis, maar als een aanwezigheid die de eend al haar hele leven vergezelt. De dood wordt niet biologisch verklaard en er wordt geen expliciete oorzaak van sterven genoemd. In plaats daarvan wordt de dood gepresenteerd als een realiteit die onlosmakelijk verbonden is met het leven zelf.
Door deze personificatie wordt de dood benaderbaar, omdat het accent op het biologische proces van het sterven ontbreekt.
Kernthema’s
Leven en dood als gesprekspartners
Het verhaal ontwikkelt zich via de dialoog tussen de eend en de dood met als voornaamste onderwerp het sterven, wanneer ga je dood en wat gebeurt er daarna? In de dialogen zijn de eend en de dood in de illustraties steeds ongeveer even groot weergegeven. Ze zijn even belangrijk en voeren een gelijkwaardig gesprek over de eindigheid van het leven.
Angst, nieuwsgierigheid en acceptatie
Door deze dialoog wordt de aanvankelijke angst van de eend voor de dood weggenomen en wordt ze zelfs nieuwsgierig. Uiteindelijk is er sprake van acceptatie en berusting. Immers: de dood veroorzaakt de dood dus niet zelf….dat doet het leven….omdat je leeft….ga je dood. In dit prentenboek is de persoon van de dood de begeleider van de overgang van het leven naar de dood.
Open, explorerende gesprekken over het onbekende van de dood
Ondanks de ietwat sombere kleuren, de realistische weergave van het hoofd van de dood, te weten een doodshoofd, is het verhaal bedachtzaam, zijn de gesprekken ondervragend vol gedachten, met vragen over de betekenis van de dood, en toch ook met een sprankje humor. Veel blijft misschien onduidelijk maar niet dat leven en dood onverbiddelijk met elkaar zijn verbonden.
Symboliek van de tulp en het water
In het verhaal heeft de dood een paarse tulp bij zich. Paarse tulpen hebben een symbolische betekenis. Ze staan voor spiritualiteit en geven de balans tussen leven en dood aan. Een boeket paarse tulpen wordt wel gegeven in tijden van lijden en rouw.
De dood legt de eend in het water waarna ze wegdrijft. De rivier de Styx scheidt in de Griekse mythologie de bovenwereld van de onderwereld, het dodenrijk. Als je daar zielenrust wilde hebben moest je je laten overvaren door veerman Charon.
Rol van illustraties
De illustraties zijn sober en minimalistisch, met veel lege ruimte rondom de personages. Deze visuele eenvoud ondersteunt de contemplatieve aard van het verhaal en nodigt uit tot reflectie. Deze leegte benadrukt de existentiële dimensie van het verhaal en creëert een verstilde sfeer. De dood wordt afgebeeld als een kwetsbaar en zorgzaam figuur, afwijkend van de traditionele, soms angstaanjagende representaties, zoals een figuur met een schedel en in een lange zwarte mantel gehuld met een zeis in zijn handen.
Betekenis voor kinderen
Dit prentenboek zou kinderen kunnen ondersteunen die vragen hebben over de dood, zonder hen direct te confronteren met een expliciete en wellicht beangstigende uitleg. Het verhaal kan kinderen helpen zich te verhouden tot de dood als onderdeel van het leven en ondersteunt reflectie hierover.
Het verhaal sluit aan bij wat we noemen ‘magisch denken’ van peuters en kleuters.
In hun fantasiewereld is de dood een persoon is — een skelet of een boze man. Een figuur die kan bewegen en waar je mee kunt praten. Of waar je je voor kunt verstoppen. Het verhaal nodigt uit om samen met kinderen deze voorstelling van de dood te onderzoeken.
