Zoals de zee het strand nadert en zich weer terugtrekt, bewegen kinderen zich tussen nieuwsgierigheid en bescherming
in hun verhouding tot de dood.
Wanneer een kind vraagt naar de dood: prentenboeken en de betekenis van death ambivalence
Wanneer kinderen vragen stellen over de dood, bewegen zij vaak tussen nieuwsgierigheid (death facing) en terughoudendheid (death avoiding). Zij willen begrijpen wat de dood betekent, maar ervaren tegelijk dat dit onderwerp verbonden is met verdriet, kwetsbaarheid en bescherming. De Britse onderzoeker Sally Paul (2019) beschrijft deze fundamentele spanning als death ambivalence: een gelijktijdige beweging van willen weten en willen beschermen, van naderen en afstand houden. Deze ambivalentie is geen probleem dat opgelost moet worden, maar een wezenlijk onderdeel van hoe kinderen betekenis geven aan dood en verlies.
Prentenboeken kunnen in deze context een bijzondere rol vervullen. Zij bieden een veilige en symbolische ruimte waarin kinderen de dood kunnen benaderen zonder direct over zichzelf te hoeven spreken. In verhalen en illustraties wordt zichtbaar wat vaak moeilijk onder woorden te brengen is: afwezigheid, herinnering, verbondenheid en verandering. Prentenboeken maken het mogelijk om met kinderen in gesprek te gaan over de dood op een manier die aansluit bij hun belevingswereld en hun behoefte aan zowel nabijheid als bescherming.
Dit project laat zien hoe prentenboeken kunnen functioneren als een ingang tot gesprek, reflectie en pedagogische begeleiding. Door de dood niet te vermijden, maar zorgvuldig en afgestemd te benaderen, kunnen volwassenen kinderen ondersteunen in het ontwikkelen van begrip, veerkracht en betekenis.
Kinderen willen de dood begrijpen, maar zoeken tegelijk bescherming tegen de emotionele impact ervan.
Deze spanning noemt Sally Paul death ambivalence.
Waarom kinderen ruimte nodig hebben om de dood te benaderen
Kinderen groeien op in een wereld waarin dood aanwezig is, maar niet altijd bespreekbaar. Zij maken het overlijden van familieleden of huisdieren mee, horen over dood via verhalen, religie, geschiedenis en media, en stellen vragen over wat dood betekent. De dood is dus geen onbekend onderwerp voor kinderen. Toch ervaren veel kinderen dat er niet altijd ruimte is om hierover te spreken omdat volwassenen hen willen beschermen of zelf moeite hebben om dit emotionele onderwerp bespreekbaar te maken. Hierdoor ontstaat een fundamentele spanning: kinderen willen begrijpen, maar voelen ook de behoefte om zichzelf en anderen te beschermen tegen verdriet.
Het onderzoek van socioloog Sally Paul (2019) onder kinderen laat zien dat deze spanning geen uitzondering is, maar een structureel onderdeel van hoe kinderen de dood ervaren. Zij ontwikkelde het concept death ambivalence om te beschrijven hoe kinderen zich tegelijkertijd aangetrokken voelen tot kennis over de dood en er ook afstand van nemen.
Deze ambivalentie is geen teken van onvermogen, maar een natuurlijke reactie op een ingrijpend en complex onderwerp.
De Dood als onderdeel van het leven:
Ik ben de Dood.
een deel van het leven.
een deel van de liefde
een deel van jou.
Jij en de Dood, Elisabeth Helland Larsen & Marine Schneider (2021, Lannoo)
Het belang van death education
Onderwijs over de dood, death education, verwijst naar het begeleiden van kinderen in hun omgaan met dood, verlies en rouw. Het doel is niet om kinderen te ondersteunen in het ontwikkelen van begrip, taal en emotionele veerkracht. Dit onderwijs is gericht op het begeleiden van de ambivalentie zoals door Sally Paul beschreven, niet op het wegnemen ervan.
Death education kan bijdragen aan:
- het ontwikkelen van death literacy (begrip en taal rond dood en rouw)
- het omgaan met verdriet en verlies
- het verminderen van angst en verwarring
- het ondersteunen van emotionele en sociale ontwikkeling
Scholen en opvoeders spelen hierin een belangrijke rol. Door ruimte te bieden voor gesprek, verhalen en reflectie kunnen zij kinderen helpen om ervaringen van verlies te integreren in hun belevingswereld.
De rol van prentenboeken binnen death education
Prentenboeken vormen een waardevol middel binnen death education. Zij maken het mogelijk om de dood te beschouwen via verhalen en beelden, zonder dat het kind direct over zichzelf hoeft te spreken.
Binnen het kader van death ambivalence kunnen prentenboeken worden gezien als zogenaamde ‘bemiddelaars’. Zij bieden een ruimte waarin kinderen kunnen bewegen tussen nabijheid en afstand, tussen begrijpen en voelen.
‘Het enige wat Konijn had
achtergelaten was een gat..’
De dood in Fijn Konijn, Jo Empson (2016, Lemniscaat)
Sommige prentenboeken benoemen de dood expliciet en bieden structuur en duidelijkheid. Andere boeken werken via symboliek, kleur en herinnering, en ondersteunen emotionele verwerking en betekenisgeving. Beide benaderingen zijn waardevol en maken het mogelijk om de dood niet alleen als einde te begrijpen, maar ook als onderdeel van verbondenheid, herinnering en betekenis.
‘Maar in dat DIEPE , zwarte gat…
Herinneringen als troost na de dood in Fijn Konijn, Jo Empson (2016, Lemniscaat)
Prentenboeken als onderdeel van een zorgvuldige begeleiding
De inzet van prentenboeken binnen death education erkent dat kinderen actieve betekenisgevers zijn. Zij hebben behoefte aan begeleiding die hun vragen serieus neemt en tegelijkertijd hun behoefte aan bescherming respecteert.
Het doel is niet om ambivalentie weg te nemen, maar om een veilige ruimte te bieden waarin kinderen kunnen leren omgaan met verlies en sterfelijkheid.
Dit project over prentenboeken met het thema dood wil bijdragen aan een zorgvuldige en verantwoorde begeleiding van kinderen in hun kennismaking met dood, verlies en rouw.
