In dit verstilde prentenboek wordt het verdriet van een meisje om haar overleden moeder verbonden met het mysterieuze verschijnen van walvissen, waardoor natuur, verlies en troost met elkaar verweven raken.
Bibliografische gegevens
- Titel: Toen de walvissen kwamen
- Auteur: Phebe Rasch
- Illustraties: Margriet van der Berg
- Uitgever: Clavis (2021)
Het verhaal
In Toen de walvissen kwamen wordt het verhaal verteld vanuit het perspectief van een meisje dat tijdelijk bij haar opa op Kraaieneiland is, terwijl haar moeder thuis ernstig ziek in bed ligt. Ver weg van huis brengt ze de dagen door in het huis van haar opa, maar ook buiten bij de zee. Op het eiland is ook Kai, een jongen uit het dorp die veel weet over de wind, de zee en de dieren die daar leven. Samen zwerven ze langs het strand en door het landschap, terwijl op de achtergrond de zorg om haar moeder steeds aanwezig blijft. Samen met Kai schrijft ze een brief aan haar moeder. De brieven en ook hun tekeningen stoppen ze in een fles die ze in de zee gooien. Kai dacht dat de wind goed stond richting haar huis.
Op een dag ontvangen ze bericht dat het heel slecht met haar moeder gaat. Terwijl ze plannen maken om haar moeder te bezoeken, ontdekt Kai dat er walvissen zijn aangespoeld op het strand. Hij neemt haar mee om ze te zien. De ontmoeting met de enorme dieren maakt diepe indruk op haar. Terwijl ze naar de walvissen kijkt en naar het geluid van de zee luistert, lijkt haar verdriet even stil te vallen: ‘Voor alles was een reden, al begreep je dat niet altijd meteen.’ De walvissen zouden met vloed weer terug naar zee kunnen en alles zou dan weer normaal worden. Maar voor haar zou dat niet zo zijn: Mama kon niet bij ons blijven. Het zou haar pijn doen, zoals het de vissen ook pijn zou doen.’
Haar opa krijgt bericht dat haar moeder is overleden en zonder het tegen haar te zeggen weet ze het al door zijn liefdevolle blikken, hij draagt haar naar huis. Het meisje probeert haar verlies te begrijpen en zoekt troost in de natuur om haar heen. De zee, de wind en de walvissen worden voor haar een plek waar ze haar verdriet kan voelen en waar herinneringen aan haar moeder blijven bestaan. Ze gaat de zee in waar de walvissen zijn en klimt op één van de ruggen van een walvis. ‘Neem me met je mee!’ roept ze want de walvissen zouden gaan, daar waar haar moeder ook is. Maar dan bedenkt ze dat eigenlijk niet wil omdat ze nog veel te graag wil leven… Ze spoelt aan op het strand en naar het huis van haar opa gebracht.
Wanneer haar vader haar later komt van Kraaieneiland komt ophalen, is het verdriet nog steeds groot, maar de tijd op het eiland heeft haar geholpen om samen met haar vader afscheid te gaan nemen van haar moeder. Kai schenkt nog haar twee kleine konijntjes ook zonder moeder. Die gaan mee naar huis, ze zal er goed voor gaan zorgen. Onderweg vraagt ze zich af de flessenpost met de tekeningen haar moeder nog zou bereiken, of je als je dood bent wel alles kunt zien. En wat zou zij aan haar vriend Kai willen schrijven vanuit huis? De golven inspireren haar tot een lied waarvan de laatste regels klinken:
‘Blauw is de kleur van de hemel,
gelijk aan de kleur van de zee.
Mijn herinnering aan jou
gaat altijd met me mee.’
Hoe de dood wordt gepresenteerd
In het verhaal wordt de dood op een indirecte en poëtische manier verbeeld. Het overlijden van de moeder verschijnt niet als een plotselinge gebeurtenis in het verhaal, maar ontwikkelt zich geleidelijk in het bewustzijn van het meisje. Terwijl zij op Kraaieneiland verblijft, hangt de zorg om haar zieke moeder voortdurend op de achtergrond. Het moment waarop haar moeder daadwerkelijk overlijdt wordt niet expliciet uitgesproken; het meisje begrijpt het door de blik en houding van haar opa. Hierdoor wordt de dood niet dramatisch of abrupt weergegeven, maar als een langzaam doordringend besef van verlies.
De dood is in het verhaal sterk verbonden met de natuur en het landschap van het eiland. De zee, de wind en vooral de gestrande walvissen vormen een spiegel voor de gevoelens van het meisje. De enorme dieren die tussen zee en land liggen benadrukken de kwetsbaarheid van leven en roepen tegelijkertijd vragen op over sterfelijkheid en het mysterie van bestaan. Net zoals de walvissen tijdelijk vastzitten tussen land en zee, bevindt het meisje zich in een overgang tussen hoop en het besef dat haar moeder niet meer zal terugkeren.
Tegelijk laat het verhaal zien dat de dood niet alleen een einde is, maar ook een moment van reflectie en betekenisgeving. Terwijl het meisje probeert te begrijpen wat er met haar moeder is gebeurd, zoekt zij troost in de natuur om haar heen en in de herinneringen aan haar moeder. Het verhaal laat ruimte voor vragen en verbeelding: het meisje vraagt zich bijvoorbeeld af of haar moeder de flessenpost nog kan zien. Op die manier wordt de dood voorgesteld als een ingrijpend verlies, maar ook als een ervaring die verbonden blijft met herinnering, liefde en het verlangen om verder te leven.
Kernthema’s
In Toen de walvissen kwamen komen verschillende kernthema’s samen die draaien rond verlies, verbondenheid en het zoeken naar betekenis. Het verhaal verbindt de persoonlijke ervaring van rouw met de natuur en het landschap van het eiland, waardoor het verlies van de moeder niet alleen een familiedrama wordt, maar ook een existentiële zoektocht naar begrip en troost.
Rouw en verlies
Het meest centrale thema is het verdriet van het meisje om haar stervende en uiteindelijk overleden moeder. Het verhaal volgt haar gevoelens van onzekerheid, hoop en uiteindelijk het besef van verlies. Het proces van rouw wordt niet als een plotseling moment weergegeven, maar als een geleidelijke ervaring waarin emoties langzaam doordringen.
Vriendschap en steun
De vriendschap met Kai vormt een belangrijk tegenwicht voor het verdriet. Samen verkennen ze het eiland, schrijven ze brieven en sturen ze flessenpost naar haar moeder en ontmoeten ze de walvissen. Deze vriendschap laat zien hoe gedeelde ervaringen en steun van anderen kunnen helpen om moeilijke emoties te dragen.
Natuur als plaats van betekenis en troost
De zee, het strand en de walvissen spelen een belangrijke rol in het verhaal. De natuur wordt een plek waar het meisje haar gevoelens kan ervaren en waar zij probeert te begrijpen wat er met haar moeder gebeurt. Het eilandlandschap fungeert daardoor als een ruimte waarin verdriet, reflectie en troost samenkomen.
Zoeken naar betekenis na de dood
Een ander belangrijk thema is de poging van het meisje om te begrijpen waar haar moeder na haar overlijden is gebleven. De walvissen, de zee en de flessenpost roepen vragen op over het hiernamaals en over de mogelijkheid dat een boodschap of herinnering een overleden geliefde nog kan bereiken.
Herinnering en voortleven van liefde
Hoewel de dood van de moeder een definitief verlies betekent, laat het verhaal zien dat herinneringen een blijvende band kunnen vormen. De woorden van het lied aan het einde van het verhaal benadrukken dat de herinnering aan haar moeder altijd met haar mee zal gaan.
Symboliek
Door middel van beelden uit de natuur en terugkerende motieven wordt via symboliek zichtbaar gemaakt hoe het meisje probeert betekenis te geven aan het overlijden van haar moeder.
De walvissen
De gestrande walvissen vormen het meest opvallende symbool in het verhaal. Hun enorme lichamen die tijdelijk vastzitten tussen zee en land benadrukken de kwetsbaarheid van leven en de grens tussen leven en dood. Tegelijk dragen ze een gevoel van mysterie en verbondenheid met de zee in zich. Wanneer het meisje zich voorstelt dat de walvissen weer terug naar de zee kunnen keren, weerspiegelt dat haar eigen verlangen dat ook haar moeder zou kunnen terugkeren of ergens anders verder leeft.
De zee en de golven
De zee fungeert in het verhaal als een plek waar verdriet kan worden gevoeld en verwerkt. Het ritme van de golven en de uitgestrektheid van het water roepen vragen op over waar iemand na de dood naartoe gaat. Voor het meisje wordt de zee een ruimte waarin herinneringen en gedachten aan haar moeder blijven bestaan.
De flessenpost
De brief en tekeningen die het meisje samen met Kai in een fles stopt en aan de zee toevertrouwt, vormen een symbool van hoop en communicatie. Het is een manier om contact te houden met haar moeder, zelfs wanneer die ver weg is of niet meer bereikbaar lijkt. De flessenpost laat zien hoe kinderen soms via verbeelding proberen een verbinding met een geliefde te behouden.
De walvisrug
Wanneer het meisje op de rug van een walvis klimt en roept dat ze meegenomen wil worden, wordt haar verlangen zichtbaar om haar moeder te volgen. Tegelijk beseft ze dat ze nog wil blijven leven. Deze scène symboliseert het spanningsveld tussen het verlangen om bij de overledene te zijn en de keuze om verder te leven.
Door deze symbolische elementen, de walvissen, de zee, de flessenpost en de ontmoeting met de walvis, laat het verhaal zien hoe een kind via verbeelding en natuur probeert om het verlies van een ouder te begrijpen.
Rol van illustraties en kleurgebruik
De illustraties van Margriet van der Berg spelen een belangrijke rol in de manier waarop het verhaal wordt ervaren. Van der Berg werkt vaak met aquareltechniek, waarbij transparante verf in dunne lagen wordt opgebouwd. Deze techniek zorgt voor zachte overgangen, lichte kleurtonen en een bijna dromerige sfeer. Hierdoor krijgen de landschappen van zee, strand en lucht een verstilde en poëtische uitstraling die goed past bij het thema van rouw en herinnering. De beelden sluiten nauw aan bij de emotionele ontwikkeling van het hoofdpersonage. Hierdoor ontstaat een beeldwereld die de stemming van het verhaal ondersteunt: soms rustig en verstild, soms emotioneel zoals in de scènes ’s nachts waar ze uit bed is gestapt met haar knuffel en naar de walvissen gaat.
Op verschillende pagina’s beslaan de illustraties de volledige bladzijde of zelfs een dubbele spread. Hierdoor krijgt de lezer het gevoel midden in het landschap te staan en de gebeurtenissen van dichtbij mee te beleven. Vooral de beelden van de walvissen, de zee en het strand, de walvissen krijgen zo een indrukwekkende schaal die de emotionele impact van het verhaal versterkt.
Opvallend is ook dat de tekst regelmatig over de illustraties heen is gedrukt. In plaats van tekst en beeld strikt van elkaar te scheiden, worden ze op deze manier met elkaar verweven. Hierdoor vormen tekst en illustraties samen één geheel en beïnvloeden zij elkaar in de manier waarop het verhaal wordt ervaren. De woorden lijken als het ware onderdeel te worden van het landschap en van de beelden, waardoor de lezer tegelijk leest en kijkt.
Door deze combinatie van paginavullende illustraties, sfeervolle landschappen en tekst die in het beeld is geïntegreerd, ontstaat een sterke wisselwerking tussen beeld en verhaal. De illustraties dragen daardoor niet alleen bij aan de sfeer, maar helpen ook om de gevoelens van het meisje en de betekenis van de gebeurtenissen zichtbaar te maken.
Betekenis voor kinderen
Voor kinderen kan Toen de walvissen kwamen een rol spelen bij het begrijpen van verlies en het omgaan met verdriet. Het verhaal laat zien hoe een kind stap voor stap probeert te begrijpen dat een ouder sterft en hoe gevoelens van gemis, verwarring en verlangen daarbij een plaats krijgen. Door het verhaal te vertellen vanuit het perspectief van het meisje wordt de lezer meegenomen in haar beleving van rouw en in haar zoektocht naar troost in de natuur en in herinneringen.
Daarnaast laat het boek zien dat kinderen steun kunnen vinden bij anderen wanneer zij met verdriet worden geconfronteerd. De vriendschap met Kai en de zorg van haar opa vormen een belangrijke tegenhanger voor het verlies van haar moeder. Deze relaties laten zien dat rouw niet alleen een individuele ervaring is, maar ook iets dat gedeeld kan worden met anderen.
Het verhaal maakt bovendien duidelijk dat verdriet en troost naast elkaar kunnen bestaan. Terwijl het meisje geconfronteerd wordt met het overlijden van haar moeder, ontdekt zij dat herinneringen, muziek en de natuur haar kunnen helpen om haar gevoelens te dragen. De zee, de walvissen en de golven worden zo plaatsen waar zij haar verdriet kan voelen en waar zij tegelijkertijd kracht vindt om verder te gaan. Daardoor kan het boek kinderen helpen te begrijpen dat rouw een proces is waarin verdriet, liefde en herinnering met elkaar verweven blijven.
